Jelonki (Hyrsevelt, Hirsefeld, Hirschfeld) to wieś położona na skraju Żuław Elbląskich i Oberlandu. Oberlandem nazywano region Prus znajdujący się pomiędzy Warmią, a Żuławami i Powiślem. W polskim nazewnictwie dla tych terenów pojawiała się nazwa Prusy Stare, Mazury Zachodnie oraz Kraj Górny – poprzez dosłowne tłumaczenie nazwy niemieckiej. Obecnie administracyjnie wieś Jelonki leży w gminie Rychliki, powiat elbląski, województwo warmińsko-mazurskie. Niemiecka nazwa wsi wywodzi się od rzeczowników „Hirse” – proso („Hirsch” – jeleń) i „Feld” – pole. Z czasem nazwa Hyrsevelt przybrała formę Hirschfeld (Jelenie Pole).
Pierwotna funkcja wsi: kmieca.
Wieś ma zwartą zabudowę z układem przestrzennym tzw. owalnicy, opierającym się na istnieniu
dwóch dróg opasujących pierwotnie wydzielony plac, z płynącą jego środkiem
rzeką Jelonka. Do dziś zachował się specyficzny koloryt, układ przestrzenny i
wiele drewnianych budynków. Zachowało się także wiele ciekawych detali
architektonicznych, np. okna z malowanymi okiennicami, ganki, drzwi.
Najstarsza wzmianka o wsi pochodzi z 1304 roku. W 1312 roku Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego Karl
Bessart von Trier (Karol z Trewiru) potwierdził urzędowo sprzedaż pobliskiej
Marwicy proboszczowi z Jelonek. Należy przyjąć, że wieś była lokowana przed
1304 r., na co wskazują liczne znaleziska archeologiczne, np. cmentarzysko
staropruskie datowane na okres wpływów rzymskich.
Zachowane zabytki architektury i zieleni:
1. Kościół gotycki z XIV w. p.w. Najświętszego Serca Pana
Jezusa. Kościół został zbudowany w latach 1350 - 1375, jako masywna budowla
orientowana na rzucie prostokąta, do której dopasowano wielkością wieżę,
zespoloną z nawą główną.
2. Plebania barokowa z XVIII w. Budynek ułożony na planie
prostokąta, murowany, tynkowany, fasadą zwrócony do drogi.
3. Cmentarz katolicko-ewangelicki, parafialny, zlokalizowany
przy kościele na skarpie schodzącej do rzeki Jelonka. Najstarszy zachowany
nagrobek pochodzi z 1796 r. i należy do ówczesnego pastora tej parafii.
4. cztery domy podcieniowe – w dobrym stanie.
5. obelisk mieszkańców parafii poległych w pierwszej wojnie światowej, odsłonięty w 1937 r., zachowany w dobrym stanie.
Do głównych atrakcji okolicy należy Kanał Elbląski z
zespołem pięciu pochylni, z czego trzy znajdują się w gminie Rychliki i są to:
Jelenie, Całuny Nowe oraz częściowo Oleśnica.
Polecam przeczytać opowieść Pana Güntera Klepke o historii
jego rodziny związanej z wsią Jelonki, jakże podobną do losów przedwojennych mieszkańców
terenów dawnych Prus Wschodnich... Na stronie zamieszczone są także stare
fotografie rodzinne (tekst w języku niemieckim) http://www.ostpreussen.net/ostpreussen/orte.php?bericht=1247
oraz jego relację z podróży do Polski w 2005 r. i poszukiwaniu
śladów historii rodziny:
http://www.ostpreussen.net/ostpreussen/orte.php?bericht=1246
Literatura:
1. Lech Słodownik, Jelonki (niem. Hirschfeld, http://www.rychliki.pl/historia/40-jelonki-niem-hirschfeld.
2. Bogna Lipińska, Żuławy Wiślane – ochrona i kształtowanie zabytkowego krajobrazu, Stowarzyszenie Żuławy, Nowy Dwór Gdański 2011.
3. Uchwała Nr VII/31/06 Rady Gminy Rychliki z dnia 28 września 2006 r. w sprawie uchwalenia programu ochrony środowiska i planu gospodarki odpadami. Dziennik Urzędowy Województwa Warmińsko-Mazurskiego Nr 174 poz. 2509.
4. Plan odnowy miejscowości Jelonki na lata 2010-2017 – Załącznik do Uchwały Nr I/4/2010 Rady Gminy Rychliki z dnia 28 stycznia 2010 roku.
5. Walter Geisler, Die Weichsellandschaft von Thorn bis Danzig, Braunschweig 1922.
